Saýed Abdullah

Wýetnamyň ykdysadyýeti dünýäde 44-nji iň uly ykdysadyýetdir we 1980-nji ýyllaryň ortalaryndan bäri Wýetnam açyk bazara esaslanýan ykdysadyýetiň goldawy bilen ýokary derejede merkezleşdirilen dolandyryş ykdysadyýetinden ägirt uly özgerişlikler amala aşyrdy.

Geň galdyryjy däl, ol dünýäniň iň çalt ösýän ykdysadyýetleriniň biri bolup, ýyllyk jemi içerki önümiň ösüş depgini takmynan 5,1% bolmagy mümkin, bu bolsa onuň ykdysadyýetini 2050-nji ýyla çenli dünýäde 20-nji iň uly ykdysadyýete öwürer.

Şeýle-de bolsa, dünýäde iň köp eşidilýän zat, Wýetnamyň uly ykdysady ösüşleri bilen Hytaýy basyp almagy mümkin bolan iň uly önümçilik merkezleriniň biri bolmaga taýýardygydyr.

Belli bir zat, Wýetnam sebitde önümçilik merkezi hökmünde ösýär, esasan dokma geýimleri we aýakgaplary hem-de elektronika pudagy ýaly pudaklar üçin.

Beýleki tarapdan, 80-nji ýyllardan bäri Hytaý ägirt uly çig mal serişdeleri, işçi güýji we senagat kuwwaty bilen global önümçilik merkezi hökmünde oýnap gelýär. Senagatyň ösüşine uly üns berildi, maşyn gurluşygy we metallurgiýa senagaty iň ýokary derejede ileri tutuldy.

Waşington bilen Pekiniň arasyndaky gatnaşyklar pese gaçmagy bilen, global üpjünçilik zynjyrlarynyň geljegi şübheli. Ak Tamyň öňünden çaklap bolmajak habarlary ABŞ-nyň söwda syýasatynyň ugry barada soraglary gozgamagyny dowam etdirse-de, söwda söweşi üçin tarifler güýjünde galýar.

Şol bir wagtyň özünde, Pekiniň teklip eden milli howpsuzlyk kanunynyň Gonkongyň awtonomiýasyny çäklendirmek howpuny döredýän netijeleri, iki superdöwletiň arasyndaky eýýäm gowşak birinji tapgyr söwda ylalaşygyna has-da howp salýar. Işçi güýjüniň gymmatlamagyndan başga-da, Hytaýyň az zähmet talap edýän ýokary derejeli senagata ymtyljakdygyny aňladýar.

Bu kynçylyk, lukmançylyk serişdelerini üpjün etmek we COVID-19 sanjymyny işläp düzmek ugrundaky bäsleşik bilen birleşdirilende, netijeliligi ähli zatdan öň ileri tutýan wagtynda üpjünçilik zynjyrlarynyň täzeden baha berilmegine sebäp bolýar.

Şol bir wagtyň özünde, Hytaýyň COVID-19 bilen göreşmegi günbatar döwletleriniň arasynda köp soraglary döretdi. Şol bir wagtyň özünde, Wýetnam 2020-nji ýylyň aprel aýynda sosial aralygy gowşadan we jemgyýetini täzeden açan ilkinji ýurtlaryň biridir, köp ýurtlar COVID-19-yň agyrlygy we ýaýramagy bilen göreşmäge ýaňy başlaýarlar.

Dünýä Wýetnamyň COVID-19 pandemiýasy döwründe gazanan üstünliklerine haýran galdy.

Wýetnamyň önümçilik merkezi hökmünde geljegi

Bu global ýagdaýyň dowam etmegine garamazdan, ösýän Aziýanyň ykdysadyýeti - Wýetnam - indiki önümçilik güýjüne öwrülmäge taýýarlanýar.

Wýetnam COVID-19-dan soňky dünýäde uly paýy eýelemek üçin güýçli dalaşgär hökmünde peýda boldy.

ABŞ-nyň önümçilik önümçiligini 14 Aziýa ýurdundan import edilýän önümçilik önümleri bilen deňeşdirýän “Kearney US Reshoring Index”-e görä, Hytaý importynyň 17% azalmagy sebäpli 2019-njy ýylda rekord derejede ýokarlandy.

“Medium” neşiriniň hasabatyna görä, Günorta Hytaýdaky Amerikan Söwda Palatasy ýurduň günortasyndaky ABŞ kompaniýalarynyň 64% -iniň önümçiligi başga ýere göçürmegi göz öňünde tutýandygyny hem anyklady.

Wýetnamyň ykdysadyýeti 2019-njy ýylda eksportyň artmagy bilen 8% ösdi. Şeýle hem, onuň şu ýyl 1,5% ösmegi meýilleşdirilýär.

Bütindünýä Banky COVID-19-yň iň erbet ýagdaýynda Wýetnamyň jemi içerki önüminiň şu ýyl 1,5% -e çenli pese gaçjakdygyny çaklady, bu bolsa Günorta Aziýadaky goňşularynyň köpüsinden has gowy.

Mundan başga-da, zähmetsöýerligiň, ýurduň brendiniň we amatly maýa goýum şertleriniň döredilmeginiň utgaşmasy bilen Wýetnam daşary ýurt kompaniýalaryny/maýa goýumlaryny özüne çekdi, önüm öndürijilere ASEAN-yň erkin söwda zolagyna we Aziýanyň we Ýewropa Bileleşiginiň, şeýle hem ABŞ-nyň ýurtlary bilen ýeňillikli söwda şertnamalaryna giriş mümkinçiligini berdi.

Şeýle hem, soňky döwürde ýurtda lukmançylyk enjamlarynyň önümçiligi güýçlendirildi we COVID-19-dan ejir çeken ýurtlara, şeýle hem ABŞ-a, Russiýa, Ispaniýa, Italiýa, Fransiýa, Germaniýa we Beýik Britaniýa degişli sowgatlar berildi.

Başga bir möhüm täzelik, ABŞ kompaniýalarynyň önümçiliginiň Hytaýdan Wýetnama geçmeginiň ähtimallygydyr. Şeýle hem, Hytaýyň bazardaky paýy pese gaçmagy bilen, ABŞ-nyň geýim importynyň Wýetnamyň paýy peýda getirdi - ýurt hatda Hytaýdan hem öňe geçip, şu ýylyň mart we aprel aýlarynda ABŞ-a iň köp geýim üpjün ediji ýurduň biri boldy.

ABŞ-nyň 2019-njy ýyldaky haryt söwdasynyň maglumatlary şu ýagdaýy görkezýär, Wýetnamyň ABŞ-a umumy eksporty 35% ýa-da 17,5 milliard dollar ýokarlandy.

Soňky iki onýyllygyň dowamynda ýurt dürli pudaklara hyzmat etmek üçin ägirt uly özgerişlere uçrady. Wýetnam esasan oba hojalygyndan has köp bazar esasly we senagata gönükdirilen ykdysadyýeti ösdürmäge geçýär.

Ýeňip geçmeli kynçylyklar

Ýöne ýurt Hytaý bilen bilelikde hereket etmek isleýän bolsa, çözülmeli köp kynçylyklar bar.

Mysal üçin, Wýetnamyň arzan işçi güýjüne esaslanýan önümçilik senagatynyň tebigaty potensial howp döredýär - eger ýurt gymmatlyk zynjyrynda öňe gitmese, sebitdäki Bangladeş, Taýland ýa-da Kambodja ýaly beýleki ýurtlar hem arzan işçi güýjüni üpjün edýärler.

Mundan başga-da, hökümetiň global üpjünçilik zynjyry bilen has köp utgaşykly bolmak üçin ýokary tehnologiýaly önümçilik we infrastruktura has köp maýa goýumlaryny çekmek üçin edýän ähli tagallalary bilen, diňe çäkli köpmilletli kompaniýa (KÇK) Wýetnamda çäkli ylmy-barlag we işläp düzmek (YI we D) işlerini alyp barýar.

COVID-19 pandemiýasy Wýetnamyň çig mal importyna berk garaşlydygyny we diňe eksport üçin önümleri öndürmek we ýygnamak wezipesini ýerine ýetirýändigini hem ýüze çykardy. Uly geri baglanyşyk berýän goldaw pudagy bolmasa, Hytaý ýaly önümçiligiň şeýle möçberine ýetmek arzuw bolar.

Bulardan başga-da, beýleki çäklendirmeler işçi güýjüniň möçberini, hünärli işçileriň elýeterliligini, önümçilik isleginiň birden artmagyny kanagatlandyrmak ukybyny we başga-da köp zatlary öz içine alýar.

Başga bir möhüm ugur Wýetnamyň mikro, kiçi we orta kärhanalarydyr (KKÖK) – umumy kärhanalaryň 93,7% -ni düzýär – örän kiçi bazarlar bilen çäklenýär we öz işlerini has giň auditoriýa çenli giňeldip bilmeýärler. Bu bolsa, COVID-19 pandemiýasy ýaly kynçylykly döwürlerde çynlakaý kynçylyk döredýär.

Şonuň üçin işewürleriň yza ätmegi we gaýtadan ýerleşmek strategiýasyny gözden geçirmegi örän möhümdir - ýurduň Hytaýyň depginine ýetmek üçin henizem köp ýol geçmelidigini göz öňünde tutup, onuň ýerine "Hytaý + bir" strategiýasyny saýlamak has dogry bolarmy?